تبلیغات
سیاست و پژوهش، دکتر مجتبی مقصودی - SMS و كاركردهای سیاسی- اجتماعی آن؛ تجربه های ایرانی، نمونه های جهانی
اطلاعات سیاسی- اقتصادی،سال بیست و دوم، شماره 245-246،بهمن و اسفند 1386: 221 - 202

مجتبی مقصودی و منیره عرب


چكیده
    سرویس پیام كوتاه، در زمره آخرین دستاوردهای فناوری ارتباطی در یك دهه اخیر، طیف وسیعی از كاركردها و در مواردی كژكاركردی ها در سطح جهان و جامعه ایران را به همراه داشته است. نویسندگان مقاله با عطف توجه به گسترش بی سابقه این ابزار ارتباطی در سطح جامعه و به ویژه جوانان و دغدغه های حاصل از آن، با دستمایه قرار دادن نظریه كاركردگرایی، به طرح نكات فنی و تكنیكی از SMS مبادرت ورزیده و در ادامه مقاله، به طرح ویژگی ها و كاربردهای آن پرداخته اند.
    تاریخچه SMS در ایران و كاركردهای گوناگون، به ویژه كاركردهای سیاسی- انتخاباتی و رقابتی آن در دو انتخابات اخیر كشور، بخش دیگری از این پژوهش را تشكیل می دهد.
    نویسندگان اثر، در آخرین بخش مقاله، تجربه برخی كشورهای توسعه یافته در اروپا و اقیانوسیه، كشورهای شرق آسیا و خاورمیانه را نیز مورد توجه قرار داده و نسبت میان SMS با موضوعاتی نظیر انتخابات، جنبش های سیاسی و دموكراسی را به بحث و بررسی كشیده اند.
واژگان کلیدی: سرویس پیام كوتاه، ایران، كاركرد گرایی، انتخابات، جنبش های سیاسی و دموكراسی

مقدمه
    سرویس پیام كوتاه  یا SMS به عنوان یك ابزار نوین ارتباطی، دارای كاركردهای گسترده ای در حوزه های گوناگون اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. امروزه سیستم پیام كوتاه به عنوان راهكاری تازه برای سرعت بخشیدن به امور روزمره – به طور جدی -  نظر طیف وسیعی از افراد جامعه، به ویژه جوانان و فعالان سیاسی را، به خود جلب كرده است.
    سرویس پیام كوتاه را می توان به عنوان تحولی تازه در ابزارهای اطلاع رسانی به شمار آورد، كه با توجه به ویژگی این سیتم، از جمله سرعت انتقال، تنوع مطالب و ارزان بودن آن، می تواند به راحتی در اختیار مخاطبان قرار گیرد. با توجه به امكان اطلاع رسانی گسترده ی این سیستم، كاربرد آن تنها محدود به امور اقتصادی و اداری نمی شود، بلكه وارد حوزه های دیگری از جمله عرصه سیاست نیز شده، حوزه های رسمی جامعه را به گونه ای جدی تحت تاثیر فرهنگ و فضای ویژه خود قرار داده است. SMS در عمر كوتاه خود توانسته است به سادگی ساختارهای از پیش تعریف شده و مسلط جامعه را نادیده بگیرد و با وجود كاركردهای مثبت و عملی، در بعضی موارد، دچار كژكاركردی هایی نیز شده است تا جایی كه كاربرد افراطی و گاه هنجارشكنانه و تخریبی SMS، موجب نگرانی نهادهای سیاسی و اجتماعی شده و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، را به عنوان متولی رسمی و دولتی این شبكه، به چاره اندیشی جدی در زمینه كنترل SMS، به ویژه در امور سیاسی واداشته است.

    در كشورهای در حال گذار به دموكراسی و در حال توسعه كه تجربه بهره گیری از ابزارهای نوین ارتباطی را دیرهنگام یافته اند، SMS می تواند به عنوان یكی از راهكارهای برون رفت از محدودیت های سیاسی- اجتماعی به شمار آید. زیرا با توجه به سرعت انتقال آن، می تواند طیف وسیعی از افراد جامعه را مخاطب قرار دهد.
    در ایران نیز با توجه به فضای سیاسی موجود و قوانین جاری- كه ورود به بسیاری از حوزه های را بر نمی تابد- پیام های فرستاده شده می تواند بیانگر فرهنگ سیاسی و نشان دهنده خواسته های جامعه برای ایجاد دگرگونی در نهادهای سیاسی و اجتماعی باشد.
    این نوشتار به دنبال پاسخگویی به این پرسش است كه : SMS به عنوان یك ابزار ارتباطی جدید دارای چه كاركردهای سیاسی- اجتماعی در سطح جهان و از جمله در ایران است.
    در این پژوهش فرضیه نگارندگان این است كه SMS، به عنوان ابزار اطلاع رسانی، علاوه بر داشتن كاربردهای گسترده در حوزه های گوناگون سیاسی- اجتماعی، دچار كژكاركردی هایی نیز شده است و این كژی ها در دراز مدت در چارچوب كاركردهای درست مستحیل و به حاشیه رانده خواهد شد.

    مفروضات این مقاله عبارت است از :
1-    پذیرش SMS به عنوان یك ابزار نوین ارتباطی و اطلاع رسانی و یك رسانه همگانی محدود؛
2-    تاثیرگذاری این وسیله در زندگی سیاسی- اجتماعی جامعه به ویژه جوانان

الف ) مباحث نظری
1-    طرح دیدگاه هایی از منظر جامعه شناسی
    ابزارهای ارتباطی در جامعه به عنوان وسایل و مكانیسم های اطلاع رسانی، اعمال قدرت، كنترل، مدیریت و نوآوری به شمار می رود. رسانه های همگانی در سطح جامعه، جایگاهی را اشغال كرده كه از آن جایگاه به طور فزاینده ای مسایل و امور عمومی مطرح شده، بزرگ نمایی و یا كوچك نمایی می شود. ابزارهای ارتباطی از یك سو هنجارها و قواعد مربوط به خود را ابداع می كنند و توسعه می دهند، كه این قواعد و هنجارها، حلقه های اتصال به جامعه و نهادهای اجتماعی محسوب می شود و از سوی دیگر، خود توسط جامعه تنظیم می شود و تحت نظارت قرار می گیرد.
    پژوهشگران بسیاری با ارایه نظریاتی از دیدگاه جامعه شناسی سعی در تبیین و تشریح كاركردهای رسانه ها و چگونگی عملكرد آن ها در سطح جوامع داشته و برای نظریه ها، سه كارویژه؛ توصیف، تبیین و پیش بینی پدیده ها و رخدادها را منظور كرده اند. ما نیز از منظر نظریه كاركردگرایی به طرح و بررسی ابعاد مختلف SMS خواهیم پرداخت.
2-    نظریه كاركرد گرایی
    در این نظریه جامعه به عنوان شبكه سازمان یافته ای از گروه های در حال همكاری است كه به شیوه ای تقریبا منظم و منطبق بر مجموعه ای از قوانین و ارزش ها تلقی می شود كه بیشتر اعضا در آن شریكند و به جامعه به عنوان نظامی ثابت و در عین حال متمایل به سمت تعادل نگریسته می شود. یعنی تمایل به حفظ سامانه ای كه به شكل متوازن و هماهنگ عمل می كند.  در این نظریه هر گروه و یا نهاد، كاركرد خاصی دارد و سیستم، در مجموع به بقای خود ادامه خواهد داد.
    این نظریه در پی بررسی چگونگی ساخته شدن الگوهای رفتاری نیز هست، زیرا الگوهای رفتاری زمانی شكل می گیرد كه نظر كاركردی مفید باشد. بنابراین الگوها برای برآوردن نیازها سر برمی آورد و با تغییر نیازها، آن ها نیز از بین می رود.  جامعه و « كل ها »  و یا نظام های اجتماعی یكپارچه، هماهنگ و منسجم در نظر گرفته می شود؛ كه در آن ها بخش های مختلف برای حفظ توازن، اجماع و نظم اجتماعی، به نحوی مطلوب عمل می كنند. به عبارت دیگر جوامع به ارگانیسم هایی می مانند كه از نقطه نظر بخش های متشكل و یا زیر مجموعه های خودشان تحلیل می شود. همه این بخش های متشكل باید به گونه ای كارآمد عمل كنند تا تندرستی و بهزیستی این ارگانیسم حفظ شود.
    بنیان كاركردگرایی بر این واقعیت استوار است كه همه سنت ها و مناسبات و نهادهای اجتماعی، دوام و بقایشان به كار یا وظیفه ای بستگی دارد كه در نظام اجتماعی یعنی « كل » بر عهده دارند. آنچه مطرح است فایده و سودمندی آن ها در كل نظام است؛ زیرا مبادله را تسهیل می كنند تا همه گروه های درگیر از آن بهره جویند. نهادهای موجود حتی اگر از دید اقتصادی سودمند نباشند، از جهات غیر اقتصادی سودمندند. یعنی در كل نظام دارای كار و وظیفه اند.
    كاركرد دو حالت عمده پیدا می كند؛ یكی حالت مثبت و دیگری حالت منفی.
    كاركرد مثبت : عملی است سودبخش كه در جهت انسجام جامعه صورت گیرد. هنگامی می توان نتیجه كاركرد را مثبت دانست كه در جهت استحكام و انسجام جامعه پیش رود. نهایت عمل و علاقه كاركردگراهای انسجامی این است كه به انسجام جامعه و از آنجا به ثبات و همبستگی برسد.
    كاركرد منفی : اگر كاركرد منفی باشد، جامعه قطعا به طرف پریشی اجتماعی و ناپایداری پیش می رود.یعنی جامعه در حالت ناپایداری قرار می گیرد. كاركردگراها معتقدند در این شرایط دو حالت ممكن است پیش آید؛ شكل اول  این است كه كاركرد منفی آن اندازه قدرتمند و قوی است كه به طور جدی سیستم را دچار مشكل می كند و جامعه دچار حالت های آسیبی می شود؛ از این رو جامعه به انفجار كشیده می شود و حتی ممكن است از بین برود؛ این كاركرد منفی است. لیكن در عمل این طور نمی شود؛ زیرا جامعه دارای خصلت ترمیم پذیری است. بنابراین اگر كاركرد منفی به حالت ترمیم پذیری تبدیل شود، آن گاه نه تنها حیات جامعه را ابقا می كند، بلكه ممكن است جامعه را به طرف تكامل نیز بكشاند. پس كاركرد منفی از نظر كاركردگراها امری است ویرانگر و چون سیستم اجتماعی یك نظام حیاتی است، به هر شكل ممكن با كاركردهای منفی مبارزه خواهد كرد تا از طریق ترمیم پذیری، آن را به كاركرد مثبت تبدیل كند.
    در یك جمع بندی نهایی، می توان گفت تغییرات اجتماعی، تعادل و ثبات جامعه را از هم می پاشد. اما پس از هر تغییر جامعه به سرعت به تعادل جدیدی دست می یابد. اگر تغییر اجتماعی خاصی، نوعی تعادل موزون و سازگار ایجاد كند، به آن تغییر به عنوان عاملی كه دارای كاركرد مثبت است، نگاه می شود. ولی اگر این تغییر باعث از بین رفتن تعادل گردد، دارای كاركرد منفی است و اگر این تغییر هیچ نوع تاثیری نداشته باشد، بدون كاركرد است.
    لاسول نخستین جامعه شناسی بود كه چارچوب مشخصی درباره كاركردهای متفاوت ارتباطات در جامعه به دست داد. فرض كلی تحلیل كاركردی بر این اصل استوار است كه ارتباطات در جهت یكپارچگی، تداوم و نظم جامعه عمل می كند؛ هر چند كاركردگرایان به این نكته نیز واقف بودند كه رسانه ها می توانند برای جامعه كاركرد بد هم داشته باشند.
    سازوكارهایی كه نقش وسایل ارتباطی را در جامعه معین می كند، در درجه اول نیازها و تقاضاهای اعضای جامعه است؛ چه به صورت فرد و چه به صورت مجموعه. با پاسخ گفتن به هر یك از تقاضاهای مجزا، به طور یكنواخت ابزارهای اطلاع رسانی به كل جامعه سود می رسانند.
    این رویكرد فعالیت رسانه ها در جامعه را رفع نیازهایی چون تداوم، نظم، یكپارچگی، هدایت و سازگاری می داند. از این دیدگاه جامعه از عناصر مختلفی تشكیل شده كه بر یكدیگر متكی است و به صورت یك نظام در محیط خود فعالیت می كند. و سایل ارتباطی یكی از عناصر زیر مجموعه نظام محسوب می شود. هر یك از این عناصر در كل نظام كاركرد ویژه ای را انجام می دهد و به گونه ای به رفع نیازهای آن می پردازد. زندگی اجتماعی سازمان یافته، نیاز به همكاری مداوم و مستمر بین بخش های مختلف آن در محیط اجتماعی دارد. این ابزارها بر اساس این رویكرد، بخش های مختلف نظام را به یكدیگر مرتبط می سازد و از این طریق نظم و یكپارچگی درونی نظام را تضمین كرده و ظرفیت پاسخگویی آن را در بحران ها بر اساس واقعیت ها افزایش می دهد.
    مكانیسم هایی كه بر اساس آن ها دستگاه های ارتباطی به جامعه كمك می رساند قبل از هر چیز تقاضاها و نیازهایی است كه شهروندان چه به صورت فردی و چه به صورت جمعی در جامعه احساس می كنند. با پاسخی كه رسانه ها به هر یك از تقاضاها به طور جداگانه می دهند، جامعه نیز از فواید آن بهره مند می شود.
    با توجه به مطالب ارایه شده، كاركردهای اصلی رسانه های همگانی و وسایل ارتباطی نوین در جامعه، عبارت است از :
الف ) اطلاع رسانی
-    اطلاعات لازم را درباره رخدادها و شرایط جامعه و جهان فراهم می سازند.
-    به روابط قدرت اشاره می كنند
-    تسهیل كننده نوآوری، سازگاری و پیشرفت هستند.
ب ) ارتباط دهی
-    توجیه كننده، تعبیركننده و توصیه كننده درباره معانی رخدادها و اطلاعات هستند.
-    كاركرد دو گانه در پشتیبانی و یا عدم پشتیبانی از اقتدار و ارزش های حاكم ایفا می كنند.
-    جامعه پذیری را بر عهده دارند.
-    عهده دار ایجاد هماهنگی بین فعالیت های پراكنده هستند.
-    بعضا بنا كننده وفاق و گاه، چند دستگی و شقاق اند.
-    تعیین كننده اولویت ها و اعلام كننده موقعیت ها هستند.
ج ) تداوم بخشی
-    تقویت بنیان های فرهنگی را بر عهده دارند.
-    ادغام و حفظ ارزش های مشترك را در دستور كار خود دارند.
د ) مفرح سازی
-    فراهم كننده زمینه های سرگرمی و تفریح، انحراف ذهنی از مشكلات و ابزار تسكین فردی و اجتماعی اند
-    كاهش دهنده تنش ها اجتماعی هستند.
ه ) تحرك پذیری
    وسایل ارتباطی ابزار مبارزه برای اهداف اجتماعی در حوزه های سیاسی، جنگ، توسعه اقتصادی، كار و بعضی مواقع مسایل مذهبی هستند. واقعیت آن است كه پیشرفت و گسترش فناوری های جدید ارتباطی در سازماندهی و بسیج منابع، نقش تعیین كننده ایفا می كند. امكان ایجاد شبكه های ارتباطی با گسترش رسانه های عمومی و ابزارهای ارتباطی ، از گسترش راه ها و چاپ تا تلگراف ، تلفن، رادیو ، تلویزیون ، شبكه های رایانه ای و تلفن همراه افزایش یافته است و این ابزارهای ارتباطی، زمینه لازم را برای جنبش های جدید ایجاد كرده است تا پیام خود را سریع و آسان منتقل كنند. بنابراین می توان اظهار داشت كه جنبش های نوین اجتماعی با بهره گیری از ابزارهای ارتباطی می توانند به ایجاد هویت های جدید اجتماعی، دانش و اطلاعات در سطح جوامع پرداخته و همانند ابزاری كارآمد در سازماندهی و انسجام بخشی به افكار عمومی ایفای نقش نمایند

SMS؛ به مثابه ابزاری ارتباطی
الف ) SMS چیست؟ ( مشخصات فنی )
    شبكه های تلفن همراه را می توان از فناوری هایی محسوب كرد كه در سال های اخیر رشد چشمگیری داشته است. این تكنولوژی به دارندگان تلفن همراه این اجازه را می دهد كه از هر نقطه در محدوده های جغرافیایی مورد پشتیبانی، با سایر دستگاه های تلفن همراه و یا تلفن معمولی قرار گیرند. یكی از قابلیت هایی كه در این شبكه ها فراهم آمده و مورد استقبال قرار گرفته؛ امكان مبادله پیام های متنی از طریق دستگاه های تلفن همراه است. این قابلیت ها كه سرویس پیام كوتاه نام دارد، در سال 1991 میلادی وارد چرخه وسایل ارتباطی شده و در سال 1998 در جایگاه واقعی خود قرار گرفته است. موفقیتی كه امروز برای این خدمت رسانی مشاهده می شود، به هیچ وجه در ابتدا قابل پیش بینی نبوده است. اگر بپذیریم كه هر نسلی از فناوری ها یك نقطه اوج دارد، SMS را می توان نقطه اوج نسل سوم پیام رسانی متنی دانست....
     سیستم SMS از تنوع سرویس های بسیار مختلفی مانند پست الكترونیكی، فاكس و پیجر بهره می برد و سایر بسته های اطلاعاتی، مثل نرخ سهام، سودها، محاسبات بانكی، موجودی حساب ها و بسیاری از اطلاع رسانی های دیگر نیز توسط SMS قابل اجرا است.

ب ) ویژگی های SMS
    سرویس پیام كوتاه هم زمان از ویژگی های یك ابزار ارتباطی و نیز ابزار رسانه ای برخوردار است. از ویژگی های ارتباطی SMS می توان به سرعت بالا، ناهم زمانی ارتباط گوینده و مخاطب، ارتباط كوتاه، قابلیت فرستادن هم زمان برای همه افراد، ارزان بودن، نوشتار تصویری و قابلیت ذخیره سازی برای مدت طولانی اشاره كرد، كه این ویژگی ها از آن یك ابزار ارتباطی متمایز ساخته است.
    سیستم پیام كوتاه بر عكس تلفن ثابت، شرایط تطبیقی خوبی با زندگی ماشینی دارد. كوتاه بودن پیام، متناسب با شرایط زمانی و زندگی ماشینی عصر ما، به گونه ای است كه افراد جامعه در این شرایط می خواهند در كوتاه ترین زمان مقصود خود را بیان كنند و از لحاظ ارتباطی، سرعت بیان SMS همانند خبر در لید است.
    ادبیاتی كه در سیستم پیام كوتاه استفاده می شود به خصوص در بین گروه های سنی پایین، ادبیات خاص، غیر رسمی و قابل تامل است و در مبادلات متن های SMS ادبیات متناقض به فراوانی دیده می شود. وجود تناقض باعث شده كه SMS در بین جوانان گسترش پیدا كرده و از جذابیت و كشش بالایی برخوردار باشد. فراوانی این دایره لغوی، موجب ایجاد میل و علاقه بسیار در جوانان برای استفاده از این فناوری شده است.  SMS همچنین دارای ویژگی های رسانه ای و شامل مصادیق زیر است :
1-    سرعت عمل
2-    دسترسی دایم
3-    فراگیری مخاطبان در میان تمام اقشار و لایه های اجتماعی
4-    خصوصی ( غیر دولتی ) بودن
5-    فردی بودن ( عمومی نبودن )
    این ویژگی ها، SMS را به یك رسانه دلخواه تبدیل كرده است. اگر یكی از اساسی ترین وجوه یك رسانه را، وجه اطلاع رسانی آن بدانیم، در خواهیم یافت كه به ویژه در مقاطعی معین و هم زمان با وقوع برخی حوادث سیاسی- اجتماعی، SMS كاركرد اطلاع رسانی خود را به بهترین وجه اجرا كرده است.
پ )  كاربردهای SMS
    یكی از بزرگترین كاربردهای SMS استفاده از آن به عنوان روشی برای اطلاع رسانی است. پیام كوتاه می تواند برای انتقال تمامی اطلاعاتی كه از متن كوتاهی تشكیل شده، استفاده شود. اطلاعاتی نظیر اخبار ورزشی یا اطلاعات پرواز، اطلاعات هواشناسی، قیمت سهام، اطلاعات حساب های بانكی و تغییرات اخبار خبرگزاری ها، از جمله این كاربردها است. امروزه همچنین در مكاتبات از راه دور، SMS جایگزین مناسبی برای نامه پستی ( E-mail ) شده است.
    از دیگر كاربردهای SMS می توان به تجارت الكترونیكی از طریق SMS اشاره كرد. با افزوده شدن قابلیت نوشتاری و خدمات پیام كوتاه به گوشی های تلفن همراه، این وسیله به عنوان ابزاری نیرومند در تجارت الكترونیكی نیز مطرح شده است.  همچنین فرستادن پیام كوتاه از راه شبكه جهانی ( web ) از جمله كاربردهای دیگر SMS است. یعنی افراد از هر جای دنیا می توانند SMS بفرستند و یا دریافت كنند.
    یكی دیگر از كاربردهای SMS كه از حدود چهار سال پیش در دنیا مطرح شده، استفاده از خدمت رسانی در شبكه های مختلف تلویزیونی و ماهواره ای است. موضوع پیام كوتاه در ارتباط با تلویزیون هنگامی مطرح می شود كه برنامه ریزان یك شبكه تلویزیونی بخواهند برنامه های « اینتراكتیو » ( دو سویه ) ارایه دهند.  شبكه های تلویزیونی، به سه دلیل عمده تلاش می كنند برنامه ها و سیستم های خود را اینتر اكتیو كنند. 1- سودآور شدن برنامه ها، 2- افزایش تعداد بینندگان، 3- تاثیرپذیری بر افكار عمومی

SMS در ایران
الف ) تاریخچه SMS در ایران
    راه اندازی و بهره برداری از نخستین مرحله شبكه تلفن همراه در سطح كشور، در مرداد ماه سال 1377 فقط برای شهر تهران با استفاده از 24 ایستگاه فرستنده و گیرنده رادیویی و با ظرفیت 9 هزار و 28 مشترك آغاز شد.  SMS نیز در ایران با تاخیر به بهره برداری رسید. در اواخر سال 1381 ( اوایل 2003 میلادی ) كه در اكثر نقاط دنیا SMS به عنوان یك سرویس كاملا جاافتاده و پركار مطرح بود، این خدمت رسانی در شبكه ایران راه اندازی شد. همان طور كه خود شبكه تلفن همراه ده سال دیرتر وارد ایران شد، سرویس پیام كوتاه هم تقریبا ده سال بعد از ورود تلفن همراه به ایران، به مشتركان ارایه شد. در سال 1381 تعداد مشتركان SMS، 268 هزار نفر بود، همپای فراگیر شدن تلفن همراه، بر تعداد مشتركان افزوده شد. در حال حاضر تعداد مشتركان سرویس پیام كوتاه در كشور 289/385/15 نفر است. البته باید در كنار این تعدا 460 هزار مشترك تلفن همراه تالیا و یك میلیون مشترك ایرانسل را نیز در نظر گرفت. شركت ارتباطات سیار همچنین پیش بینی می كند كه شمار مشتركان در تابستان سال 1386 بالغ بر20 میلیون نفر خواهد رسید.
ب ) كاركرد SMS در ایران
    پیش از پرداختن به كاركردهای SMS در ایران، باید ابتدا ویژگی های SMS را مورد بررسی قرار دهیم تا با شناخت این ویژگی ها، درك روشن تری از كاربردهای این ابزار نوین ارتباطی به دست آوریم.
    از ویژگی های قابل تامل كاربردی SMS در ایران، می توان به جایگزینی بسیاری از تعاملات درون گروهی و دستاویز قرار دادن این سیستم مخابراتی به جای مراودات رودررو و چهره به چهره اشاره كرد. فضای آزاد SMS برای مخاطبان نوعی قدرت نمایی شخصی را به وجود آورده كه باعث علاقمندی هر چه بیشتر مردم به این پدیده شده است.
    عمده ترین مصرف كنندگان سامانه پیام كوتاه در ایران ، جوانان هستند كه با توجه به جذابیت های فنی آن و نیز نبود و یا كمبود بسیاری از امكانات اولیه برای پر كردن اوقات فراغت، ترجیح می دهند با فرستادن و دریافت تازه ترین شوخی ها، لطیفه ها و قصه های كوتاه كه گاه رنگ و بوی سیاسی نیز به خود می گیرد، اوقات فراغت خود را بگذرانند. بر اساس آمار شركت ارتباطات سیار، در حال حاضر روزانه 40 میلیون SMS در كشور مبادله می شود. در مورد سال های گذشته، اطلاعات موجود حكایت از آن دارد كه از 29 اسفند 1383 تا 13 فروردین 1384 روی هم رفته 59 میلیون و 700 هزار پیام كوتاه فرستاده شده بود. در نوروز سال 1384 داد و ستد SMS به مرز 50 میلیون رسید. در سال 1385 شمار 339 میلیون و 900 هزار پیام كوتاه فرستاده شد. تبادل 118 میلیون و 200 هزار پیام كوتاه در نخستین روز سا نو ( 1386 ) در شبكه ارتباطات سیار، موجب شد ركورد تبادل SMS در كشور شكسته شود. ركورد قبلی ناظر بر فرستادن 72 میلیون SMS در روز عید غدیر  ( 18/10/1385 ) و 71 میلیون در روز قبل از آن بود. همچنین ركورد پیشین ترافیك روزانه تبادل SMS در كشور با 58 میلیون پیام در روز 30 آذر ماه ( 1385 ) ثبت شده است. در حال حاضر سرانه بهره گیری از سرویس پیام كوتاه برای هر ایرانی، 2 تا 3/2 پیام در روز است. این در حالی است كه این میانگین در دیگر نقاط جهان به 1 تا 5/1 پیام در روز می رسد و نكته جالب آن كه اوج زمان مبادله پیام های كوتاه از ساعت 22 تا یك بامداد است. این حجم فزاینده SMS حاكی از محبوبیت وجهه كاربردی آن در ایران است. دلایل محبوبیت این فناوری نوین نزد ایرانیان عبارت است از :
1-    دلیل اقتصادی
    اولین دلیل به كارگیری فراوان SMS مقرون به صرفه بودن تعرفه آن در مقایسه با تعرفه مكالمه تلفنی است. در حال حاضر هزینه فرستادن هر SMS برابر با 30 درصد یك دقیقه مكالمه ( معادل 144 ریال در مقابل 447 ریال هزینه مكالمه موبایل برای 10 پالس در دقیقه ) است.
2-    وجود محدودیت های مطبوعاتی و رسانه ای
    ارایه برنامه های جهت دار و یك سویه از سوی رسانه های دولتی و اعمال كنترل و فیلترینگ بر رسانه های غیر دولتی، فضای تبادل آرا و نظریات را در جامعه تا حد زیادی محدود كرده و در عمل رسانه های آزاد و مستقل، اعم از رادیو و تلویزیون، ماهواره، مطبوعات و اینترنت و ... را در تنگنا قرار داده، به طوری كه جوانان برای ابراز عقاید و نظریات خود، به دنبال بدیلی نوین هستند. پیام كوتاه از آن جهت كه نقش رسانه ای نیز بازی می كند و در ایفای این نقش از آزادی عمل برخوردار است، مورد توجه و محبوبیت جوانان قرار گرفته است.
3-    امنیت نسبی فضای پیام كوتاه
    اعمال كنترل شدید بر رسانه ها موجب رخت بربستن امنیت از عرصه كار رسانه ای شده و كار فراوان رسانه ها، همواره در معرض انواع مخاطرت قرار می گیرد. ناشناس بودن هویت تولیدكننده پیام در فضای پیام كوتاه، به او مصونیت نسبی می بخشد. به عبارت دیگر امنیت در فضای رسانه ای پیام كوتاه، هنوز به طور جدی مورد تهدید قرار نگرفته است. این آزادی عمل، به فرستندگان SMS اطمینان می بخشد كه با امنیت خاطر پیام هایی بفرستند كه بیان آن در سایر رسانه ها مقدور نیست.
4-    نیاز روحی جامعه به تفریح و تفنن
    طنز و فكاهی نقشی مهم در ایجاد تمدد اعصاب و روان، به ویژه در خلال امور روزمره دارد.پیام های كوتاه به خاطر ایجاد زنگ تفریحی كوتاه در بین كارهای روزانه طرفداران فراوانی دارد. فرستادن لطیفه بیشترین كاربرد SMS در ایران است. عمده ترین دغدغه های اجتماعی، محدودیت ها و یا تابوهای موجود در جامعه با بیانی لطیف مورد نقد قرار می گیرند. به عبارتی دیگر طنز این اجازه را به افراد می دهد كه به صورت كم و بیش صریح، از وضع سیاسی- اجتماعی كشور انتقاد كنند. نقد اجتماعی با زبانی كنایی، طنزآلود و ظریف كه بخشی از سنت شفاهی مردم ایران را تشكیل می دهد و ریشه در فرهنگ و ادبیات ایران زمین دارد، در نبودن و یا ضعف احزاب سیاسی، نهادهای مدنی و ابزارهای رسانه ای و اطلاع رسانی، در SMS ها تبلور یافته و به صورت گسترده به اقشار و گروه های مختلف اجتماعی و سیاسی انتقال می یابد. SMS ها گونه ای ادبیات ویژه را در ایران گسترش داده، قواعد كلامی را شكسته و وارد حوزه دیگری از كلام شده است كه در مواردی هم تنش ها و تعارضات فرهنگی پدید می آورد و آن هم زمانی است كه تابوهای جامعه به سخره كشیده می شود یا پیام های زشت و جدایی افكنانه قومی، نژادی، زبانی و جنسیتی مبادله می شود.  به همین دلیل، بر اساس آمار منتشر شده توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در حدود 50 درصد SMS ها در ایران سرگرمی و لطیفه است. به عبارت دیگر از بین 40 میلیون SMS روزانه، حدود 20 میلیون آن ها به طنز، لطیفه و نكته گویی اختصاص یافته است. گر چه بر طبق نظر سنجی های مشاركتی انجام شده از سوی نگارندگان این مقاله از طبقات و اقشار مختلف، به تازگی درصد SMS های طنز از 50 درصد به 30 تا 35 درصد كاهش یافته و این روند نزولی همچنان ادامه دارد و SMS ها به كاركردهای واقعی خود نزدیك تر شده است.
    یكی از ویژگی های این سیستم نوین ارتباطی در ایران، زبان خاصی است كه در SMS ها به كار می رود. بحث از زبان SMS را از دو منظر می توان مورد توجه قرار داد : 1- به لحاظ نوشتاری 2- از جنبه ادبی.
    به لحاظ نوشتاری، SMS ها به سه طریق انگلیسی، فنگلیش و فارسی فرستاده می شود. از آنجا كه فناوری SMS بر اساس زبان انگلیسی تعبیه شده، طبعا به كارگیری آن با این زبان بدون هر گونه مشكلی است.اما از آن رو كه گروهی از ایرانیان آمادگی ارتباط به وسیله این زبان را ندارند، از روش دیگری استفاده كرده اند. در این روش از حروف انگلیسی و واژگان یا كلمات فارسی استفاده می شود كه به آن اصطلاحا فنگلیشی یا پینگلیشی می گویند. البته با گذشت زمان و با ظهور موبایل هایی كه با زبان فارسی سازگار است، این مشكل نیز رفع شده و در حال حاضر بسیاری از SMS ها به زبان فارسی نگاشته می شود.  از زمانی كه امكان فرستادن SMS تصویری نیز فراهم شده، شاید بتوان آن را زبان چهارم SMS دانست.
    به لحاظ ادبی یكسری خصوصیات زبانی در میان بیشتر SMS ها مشترك است :
-    زبان SMS، زبان طنز است. از پیام های كوتاه اخلاقی، اطلاع رسانی، مذهبی و ادبی كه بگذریم، در سایر انواع SMS ها، این تنها زبان طنز است كه به رسمیت شناخته می شود.
-    زبان SMS زبان ایجاز و اختصار است.
-    زبان SMS زبان محاوره ای است. از برخی گونه های خاص مانند SMS رمانتیك و ادبی كه بگذریم، سایر موارد زبانی عامیانه و غیر ادبی دارد كه به گفتار نزدیك تر است تا به نوشتار.
-    زبان SMS زبان گوشه و كنایه است. بسیاری از پیام ها در لفافه و غیر صریح بیان می شود. این امر ریشه در خصلت كنایه گویی و فرار از صراحت لهجه ما ایرانیان دارد.
    بعد از بیان ویژگی های SMS در ایران، كاركردهای آن را می توان چنین برشمرد :
1-    كاركرد پیام رسانی
    پیام رسانی همان كاركرد اولیه و ذاتی SMS است كه در همه جای دنیا یكسان است و از آن به سرویس پیام كوتاه یاد می شود. تفاوت SMS با مكالمه تلفنی در آن است كه اولی به نحو نوشتاری است و در موقعیت های بسیاری كه امكان مكالمه تلفنی وجود ندارد، به خوبی نقش آن را نمایندگی می كند. این كاركرد از آن رو در ایران مورد اقبال است كه در بسیاری از مواقع، خصوصا در ساعات كاری روز، شبكه مخابراتی كشور از ارایه ارتباط تلفنی با موبایل ناتوان است و به اصطلاح خط دهی  موبایل با مشكل روبرو است.
2-    ایجاد ارتباط انسانی
    زندگی در دورانی كه عصر مدرنیسم و صنعت نام گرفته و در اجتماعی كه دوران گذار خود را می پیماید، آثاری دارد كه یكی از آن ها قربانی شدن روابط انسانی است. ایران و به ویژه تهران كه در حال حاضر در چنین شرایطی قرار دارد، نیازمند یافتن جایگزین هایی برای شیوه های سنتی تر روابط انسانی است.بنابراین SMS ها بخشی از این بار اخلاقی را به دوش می كشند. چه بسیار SMS ها كه موجب شكل گرفتن رابطه ای تازه میان دو نفر می شوند.
3-    ایجاد تفنن و سرگرمی و تولید انبوه طنز
    تجربه تلخ هشت سال جنگ، فشار بار دوران سازندگی، مشكلات بی شمار مالی و اقتصادی جاری و چند پیشه بودن بسیاری از افراد باعث شده است تا جامعه به لحاظ روحی سخت نیازمند تفریح و تفنن باشد. از آنجا كه رسانه های عمومی به خوبی این نیاز جامعه را برآورده نمی كنند، SMS ها به عنوان رسانه ای جایگزین یا مكمل، در تكرار هر روزه خود، كاركردی سخت شادی آفرین پیدا كرده اند. ایجاد تفنن و سرگرمی نیازمند انبوهی از فكاهی های جدید است، SMS ها به ویژه با دستمایه قرار دادن امور سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، عرفی و ... هر روز نو می شوند.
4-    كاركرد تبلیغاتی
    این كاركرد بیشتر مورد استفاده كارخانه ها، بانك ها، برخی ادارات و مراكز دولتی، سازمان صدا و سیما و برخی مراكز دینی قرار می گیرد، كه در جهت تبلیغ كالاها یا خدمات خود از آن بهره می برند. گر چه همواره بهره برداری از پیام كوتاه، بحث های حقوقی بی شماری مبنی بر تجاوز به حریم خصوصی افراد را به همراه داشته است، اما نكته جالب توجه آن كه به رغم اعلام شركت ارتباطات سیار برای جلوگیری از فرستادن این گونه SMS ها برای كسانی كه مایل به دریافت آن نباشند، در طول یك سال گذشته تنها 3561 نفر از بالغ بر 5 میلیون و 800 هزار مشترك درخواست عدم دریافت این گونه پیام ها را داده اند.
5-    كاركرد رسانه ای
    مخاطبان رسانه ها دارای علایق خاصی هستند كه در انتخاب رسانه مطلوب، نقش اساسی ایفا می كند. به عبارت دیگر مخاطبان در پی آن هستند كه آنچه را از جنس علایق شان است، در رسانه ها بیابند. با توجه به این اصل، آنچه در مورد رسانه های موجود در ایران مشهود است. برآورده نشدن خواست و علایق مخاطبان و نوعی بی توجهی به سلیقه آنان و رویكرد اطلاع رسانی قطره چكانی، موجب شده تا در این میان، SMS با توجه به ویژگی های منحصر به فردش، نقش بدیل را بر عهده گیرد.
6-    ایجاد شبكه های اجتماعی مجازی
    شبكه های اجتماعی، بافت های جامعه است كه به وسیله تارهای نامرعی ارتباطات اجتماعی به هم تنیده شده. یكی از كاركردهای مهم SMS آن است كه با برقراری ارتباط با دیگران موجب تقویت یك شبكه اجتماعی و یا ایجاد شبكه جدیدی می شود. البته شبكه تازه تاسیس، ممكن است ناپایدار و كم دوام، یا پایا و با دوام باشد. در حال حاضر بسیاری از افراد در اتاق های گفتگو ( Chat-Rooms ) و یا وبلاگ ها، شماره موبایل خود را به دیگران می دهند و از آنان در خواست می كنند كه SMS های جدید را برایشان بفرستند. همان طور كه مراجعه كنندگان و یادداشت نویسان یك وبلاگ یا اتاق گفتگو، گاه یك شبكه اجتماعی را تشكیل می دهند، مبادله كنندگان SMS نیز می توانند یك شبكه اجتماعی مجازی ایجاد كنند. شبكه اجتماعی بسته به موضوع ارتباط اعضاء می تواند سیاسی، اجتماعی، مذهبی، ادبی و ... باشد. با تشكیل این شبكه ها می توان كاركردهای خاصی را نیز از آن ها انتظار داشت. این شبكه ها دارای ظرفیتی بالا است و قادر است پیامی را در زمانی بسیار كوتاه در سراسر كشور و در میان لایه های مختلف مردم پخش كند.

جهت اطلاع از متن کامل مقاله به ویژه مباحث مربوط به تجربیات جهانی در بهره گیری از سرویس پیام کوتاه و از جمله تجربیات انتخاباتی در کشورهای توسعه یافته، جنبش های سیاسی در شرق آسیا، دموکراسی سازی در خاورمیانه و نیز ارجاعات درون متنی و لیست کامل منابع ر. ک به:
اطلاعت سیاسی - اقتصادی، سال بیست و دوم، شماره 246 - 245، بهمن و اسفند 1386: 221 - 202




درج شده در تاریخ دوشنبه 2 آبان 1390
طبقه بندی: مقالات، 
برچسب ها: sms، سرویس پیام کوتاه، ایران، دموکراسی، جنبش های سیاسی، کارکردگرایی، انتخابات،
درباره


دانشیار رشته علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد تهران مرکزی
موضوعات
آخرین مطالب
آرشیو مطالب
نظر سنجی
مهمترین آسیب پایان نامه های دانش سیاست متاثر از کدام عامل است؟






صفحات جانبی
پیوند ها
ابر برچسب ها
پیوند های روزانه
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
كل مطالب : عدد
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

mehfa

فالmehfa.com

mehfa.com

mehfa.com