تبلیغات
سیاست و پژوهش، دکتر مجتبی مقصودی - کتاب: تحولات سیاسی اجتماعی ایران 1357 - 1320

تحولات سیاسی اجتماعی ایران 1357 - 1320
به اهتمام: دکتر مجتبی مقصودی
چاپ سوم، تهران، انتشارات روزنه، 1388

464صص





مقدمه چاپ دوم
تاریخ‌نگاری یا بازنمایی مكتوب گذشته سیاسی – اجتماعی و طرح حوادث و رخدادهای مهم و تأثیرگذار در ایران معاصر، رویكردها و گفتمان‌های متنوعی را تجربه كرده است، همچنان‌كه محصول زمانه و واقعیت‌های سیاسی – اجتماعی كشور است، از گفتمان‌های غالب و مسلط تأثیر پذیرفته؛ به علاوه خود در شكل‌دهی و تقویت بنیان‌های گفتمانی و رهگیری مؤلفه‌ها و سازه‌های آن نقش درخور توجه و به گونه‌ای دیالكتیكی ایفا می‌نماید.
با چنین مقدمه‌ای از طرح این سؤال گریزی نیست كه كتاب «تحولات سیاسی – اجتماعی ایران 57 – 1320» كه به قلم 17 تن از پژوهشگران دانشگاه‌های مختلف به رشتۀ تحریر درآمده است تحت تأثیر چه فضا، متغیرها و مناسباتی بوده است و جهت‌گیری نهایی و كلان خود را چگونه انتخاب و هدف‌گذاری كرده است؟ در ایضاح این پرسش ذكر این نكته ضروری می‌رسد كه اصولاً در ایران معاصر طیف وسیعی از تاریخ‌نگاری‌ها قابل شناسایی و طبقه‌بندی است. از تاریخ‌نگاری‌های آرمانی – نوستالژیك، استعماری، حكومتی – دولتی، ژورنالیستی و نهایتاً علمی را می‌توان نام برد و به تشریح ویژگی، مضمون و محتوا و... هر یك پرداخت.


در ارزیابی كتاب حاضر نیز قطعاً فهم دقیق محتوا و ساختار اثر، چگونگی گزینش وقایع تاریخی، دسته‌بندی اطلاعات و یافته‌ها و جمع‌بندی و هدایت موضوعات و مباحث نقش بسزایی داشته، همچنان‌كه طرح برخی از نكات و موارد مهم در ارزیابی منصفانه و داوری درست و واقعی از سوی مخاطبین و صاحب‌نظران بی‌تأثیر نخواهد بود و ما به مواردی اشاره خواهیم داشت.
نویسندگان اثر تلاش نموده‌اند از رویكردهای افراطی و تفریطی كه یكی از مهم‌ترین آفت‌های مهم تاریخ‌نگاری این كشور است بپرهیزند. از تاریخ‌نگاری ایدئولوژیك – حكومتی كه در بطن خود حاوی بزرگ‌نمایی‌ها و به حاشیه‌سپاری‌های بسیاری است دوری كنند، با این اعتقاد كه این گونه از تاریخ‌نگاری در درازمدت بیشترین آسیب‌ها را به كشور و حتی نظام سیاسی و تعامل دولت – ملت وارد می‌سازد. همچنان‌كه هریك از مؤلفان ضمن پای‌بندی و باور به آرمان‌های خود، واقعیت‌های تاریخی را به قربانگاه آرمانگرایی نفرستادند و در حد بضاعت و توان علمی، همّ خود را مصروف تدوین تاریخی ساخته‌اند كه به لحاظ روشی در چارچوب تاریخ‌نگاری علمی و به لحاظ محتوایی نزدیك به واقعیت‌ها و از منظر هویتی مستقل و متعادل تعریف گردد.
با چنین زمینه‌ای، به ویژه اقبال و استقبال اثر در محافل دانشگاهی، نقد و ارزیابی منصفانه به همراه تشویق‌های همكاران دانشگاهی و علاقه‌مندان به تاریخ این مرز و بوم ما را بر آن داشت تا در چاپ دوم كتاب به بازبینی مجدد و در عین حال محدود كتاب بپردازیم.
در ویرایش جدید ضمن توجه به كاستی‌ها و غلط‌های تایپی، نمایه و لیست منابع و ارجاعات اصلاح شد. مكررگویی‌ها كاهش یافت (البته حذف كامل آن با توجه محتوای فصول و شیوه طرح بحث از سوی هریك از نویسندگان مقاله امكان‌پذیر نبوده است)، برخی از جاافتادگی‌های موضوعی و اشتباهات تاریخی رفع و اصلاح گردید و...
در همین جا وظیفۀ خود می‌دانم از مساعدت همۀ همكاران و نویسندگان محترم كه این بار در بازبینی و تدقیق اثر از همراهی لازم دریغ نورزیده‌اند تشكر نمایم و در خاتمه از جناب آقای دكتر محسن مدیرشانه‌چی دوست و همكار عزیز كه چون همیشه با تشویق‌ها و دقت‌نظرهای وصف‌ناپذیر خود نكات ارزنده‌ای را برای اصلاح یادآوری نموده‌اند قدردانی و سپاس‌گزاری نمایم.

مجتبی مقصودی
زمستان 1385
تهران
 
مقدمه ( چاپ اول )
برای ملت‌ها، به ویژه ملت‌های كهنی چون ایران نقاط عطف تاریخی گم نبوده و نیست. این نقاط عطف تاریخی – سیاسی گاه با دستاوردهای خویش محمل شادی‌ها و پایكوبی‌ها و گاه با نتایج منفی خود موجب سرشكستگی‌ها و دلمردگی‌ها بوده است. مقاطعی نیز وجود داشته است كه ملت ایران به گونه‌ای دو احساسی و متناقض با سرنوشت خود برخورد نموده است.
شهریور 1320 ه‍ .ش. ازجمله مقاطع تاریخی است كه در آن جامعه سیاسی ایران این دوگانگی احساسی – ارزشی را با پوست و گوشت خود به عینه لمس كرده است. به طوری كه اشغال كشور توسط قوای نظامی سه قدرت بیگانه، استمرار حیات سیاسی كشور را در هاله‌ای از ابهام قرار داده و پیامدهای دیگر این وضعیت یعنی؛ نقض حاكمیت و استقلال ملی، مداخلات آشكار و نهان بیگانگان در امور مملكت و بروز مشكلات شدید اقتصادی موجبات ناخرسندی مردم را فراهم آورده بود. در مقابل، تبعید دیكتاتور بزرگ – رضاشاه – استقرار نسبی آزادی‌های سیاسی، تشكیل احزاب، انتشار مطبوعات آزاد و آزادی زندانیان سیاسی و.... فضای نسبتاً مناسبی را پدید آورد تا جامعۀ سیاسی ایران در محاسبۀ سود و زیان‌های حاصله و متصوره از وضعیت تحمیل شده توسط بیگانگان، را بازندۀ صرف نداند و در مواردی به آیندۀ این ملك و ملت امیدوار باشد.
مرور حوادث مهم سیاسی و تاریخی از شهریور 1320 تا پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 نشان می‌دهد كه در طول 37 سال، جامعۀ سیاسی ایران به دفعات چنین وضعیت‌های احساسی را تجربه كرده است. به لحاظ اهمیت تاریخی، سیاسی و جامعه‌شناختی این محدوده زمانی 37 سال به سه دورۀ مهم قابل تقسیم است، كه عبارتند از:
1-    از شهریور 1320 تا مرداد 1332 (از اشغال نظامی ایران توسط متفقین تا سقوط دولت مصدق).
2-    از مرداد 1332 تا خرداد 1342 (از سقوط دولت مصدق و روی كار آمدن دولت نظامی سپهبد زاهدی تا وقایع پانزده خرداد 1342)
3-    از خرداد 1342 تا بهمن 1357 (از سركوب قیام 15 خرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی)
به لحاظ موضوعی نیز رخدادهای مهمی در طول این مدت به وقوع پیوسته است. از تبعید رضاشاه و به قدرت رسیدن شاه جوان تا تشدید شكاف‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دهۀ 1350 و سقوط محمدرضاشاه، و پیروزی انقلاب اسلامی بیش از دهها موضوع قابل بررسی در این مجموعه وجود دارد.
با در نظر گرفتن این دو رهیافت (موضوعی و زمانی) و نیز آشنایی با مشكلات اجرایی و روشی هریك از دو شیوۀ فوق كه در صورت اتخاذ به ناگزیر می‌بایست به گسست موضوعی و یا زمانی مباحث تن در دهیم، لذا جهت دوری جُستن از این انقطاع و نیز با ملحوظ داشتن سرفصل‌های مصوب درس «تاریخ تحولات سیاسی – اجتماعی ایران 57 – 1320» روش تلفیقی «زمانی – موضوعی» را در این عرصه برگزیده‌ایم.
مثلاً در حالی كه در بخش اول و دوم و پنجم به ترتیب و تسلسل رخدادهای مربوط به دهه‌های 20 تا 50 ه‍ . ش. مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد، در بخش سوم و چهارم كه به بحث «احزاب و تشكل‌های سیاسی» و نیز «قشربندی اجتماعی و ساخت طبقاتی» اختصاص یافته است، به رغم محدودیت‌های زمانی مترتب بر هر یك از مقاطع سه‌گانه، مباحث قطع نشده، بلكه در چارچوب كلی اثر تجزیه و تحلیل نسبتاً كاملی از موضوع ارائه شده است. به طور مشخص‌تر، به عنوان نمونه در بررسی جایگاه «ایلات» در فصل یازدهم، نقش و جایگاه این قشر از جامعه ایران به صورت كامل و با در نظرگرفتن پیشینه تاریخی موضوع، از سال 1320 تا 1357 مورد توجه قرار گرفته تا مخاطب تصویر كاملی از موضوع در ذهن ترسیم نماید.
تجزیه و تحلیل مسائل نیز با توجه به رشته‌های تحصیلی و پژوهشی همكاران نویسنده یعنی علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، جامعه‌شناسی سیاسی، تاریخ، مدیریت سیاسی و اقتصاد سیاسی متنوع می‌باشد و در واقع تنوع بین رشته‌ای به یكی از ویژگی‌های مجموعه تبدیل شده است. اگرچه منظر جامعه‌شناختی و تاریخی وجه غالب بررسی ‌ها را تشكیل می‌دهد، با این حال گرایش‌های علمی و تعلقات فكری هریك از یژوهشگران، فضای هر فصل را از فصول دیگر به لحاظ شیوه طرح، ورود به مسائل، تأكیدات، تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری‌ها متفاوت كرده است، كه در جای خود نه تنها پذیرفتنی، بلكه امری مغتنم تلقی می‌شود.
جهت جلوگیری از تداخل مباحث این مجموعه با «تاریخ روابط خارجی» و «سیاست خارجی» سعی شده است تا حد امكان بررسی و تعلیل مسائل از منظر تحولات داخلی صورت پذیرد و جز در مواقع بسیار با اهمیت، این گریز به عوامل و علل خارجی به حداقل كاهش یابد.
به علاوه به لحاظ ریشه‌شناسی و در جهت آشنایی بیشتر خوانندگان اثر، با موضوعات مورد بحث هر 17 فصل این مجموعه با اشاره‌ای تاریخی به موضوع آغاز شده است، تا زمینه‌ها و بسترهای وقوع حوادث و وقایع روشن گردد.
به لحاظ سازماندهی اثر، مباحث در پنج بخش، 17 فصل با 18 مقاله سازماندهی شده است. در بخش اول، تحولات سیاسی اجتماعی ایران در نیمۀ اول دهۀ 1320 ه‍. ش. در قالب سه فصل یعنی؛ «اشغال نظامی ایران»، «ساختار قدرت در عصر بعداز رضاشاه با تأكید بر مجلس چهاردهم و امتیاز نفت شمال» و «بحران آذربایجان و كردستان (25 – 1324)» تدوین گردیده است. ریشه‌یابی بسترها و زمینه‌های وقوع حوادث دهۀ 20 ه‍ . ش. از درون ساختار قدرت حكومت رضاشاه مهم‌ترین وجوه مشترك فصول اول و دوم و سوم كتاب می‌باشد.
در بخش دوم، فرایند جنبش ملی شدن صنعت نفت، دلایل به قدرت رسیدن دولت مصدق و علل وقوع كودتای 28 مرداد و پیامدهای آن و نیز تحولات سیاسی بعدی تا اواخر 1330 مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
احزاب وتشكل‌های سیاسی ایران تا پیروزی انقلاب اسلامی در چارچوب تقسیم‌بندی چهارگانه یعنی؛ احزاب ملی، چپ، مذهبی و دولتی محور اصلی بررسی‌های این كتاب را در بخش سوم تشكیل می‌دهد. در تشریح احزاب چپ؛ حزب توده و مشی چریكی مبتنی بر ایدئولوژی ماركسیستی در ایران به عنوان دو جریان عمده چپگرا مورد شناسایی و تشریح واقع شده است.
بخش چهارم كتاب به بحث دربارۀ قشربندی اجتماعی و ساخت طبقاتی اختصاص دارد. ایلات و عشایر، طبقه متوسط سنتی، طبقه متوسط جدید و طبقه كارگر گروه‌های اجتماعی چهارگانه‌ای هستند كه عملكرد و تأثیرات آنان بر فضای سیاسی – اجتماعی جامعه و بر دولت در قرن بیستم، به ویژه در دوران محمدرضا شاه مورد توجه قرار می‌گیرد.
در آخرین بخش كتاب، تحولات سیاسی – اجتماعی كشور در دو دهۀ آخر رژیم پهلوی تا پیروزی انقلاب اسلامی از سه منظر متفاوت ارزیابی می‌شود. نهضت امام خمینی (ره) به عنوان تبلور حركت نیروهای مذهبی در مقابله با اقدامات رژیم – ازجمله در برابر لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی – تا تبعید امام به تركیه فصل پانزدهم كتاب را تشكیل می‌دهد كه با نگاه تاریخی مورد دقت نظر قرارگرفته است. از دیدگاه اقتصاد سیاسی، وضعیت اقتصادی ایران در اواسط دهۀ 30 و دهۀ 40 به ویژه زمینه‌های انجام اصلاحات ارضی و پیامدهای آن در فصل شانزدهم، و بالاخره در آخرین فصل (فصل هفدهم) تحولات سیاسی ایران از 1342 تا 1357 از دیدگاه سیاسی– اقتصادی با توجه به نقش درآمدهای نفتی در ایجاد بوروكراسی، ارتش و دولت رانتی و مستقل از طبقات، و نیز نقش دیكتاتوری توسعه در این فرایند، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.
در مورد رخدادهای سیاسی – اجتماعی ایران قبل از انقلاب به ویژه بعد از كودتای 28 مرداد 1332 مقالات و كتاب‌های ارزشمندی توسط پژوهشگران داخلی و خارجی به رشتۀ تحریر درآمده است. آنچه در این تألیف موردنظر می‌باشد، بررسی و تدوین مجموعه‌ای از عمده‌ترین مسائل سیاسی – اجتماعی ایران در دوران پهلوی دوم به صورت موجز و فشرده است، كه ضمن هماهنگی با مصوبات سرفصل‌های ستاد انقلاب فرهنگی و پر كردن خلا موجود در این زمینه، اطلاعات نسبتاً جامعی را از زوایای گوناگون در اختیار علاقه‌مندان به ویژه دانشجویان رشته علوم سیاسی و تاریخ قرار دهد. بدین لحاظ به دنبال رایزنی‌های انجام شده با تعداد زیادی از صاحب‌نظران این حوزه، با 16 نفر از پژوهشگران محترم به توافقی اصولی در باب تدوین این مجموعه دست یافته و با تعیین چارچوب‌های روشی، محتوایی و شكلی به این مهم مبادرت ورزیده‌ایم كه به رغم كمی و كاستی‌های آن – كه تا حدودی بر آن وقوف داریم – این پژوهش جمعی به ثمر نشسته و محصول آن مجموعه‌ای است كه در پیش روی شما قرار می‌گیرد.
مهم‌ترین ویژگی این اثر كه آن را از نوع ژورنالیستی و یا آثاری كه به صورت مصاحبه و یا سخنرانی منتشر می‌شود متمایز ساخته است. قبول تدوین فصول مختلف كتاب از سوی صاحب‌نظران این حوزه با نظم منطقی و برنامه از پیش تعیین شده و با معیارهای قابل قبول علمی و پزوهشی بوده است كه با حسن اعتماد، اجابت دعوت و با همدلی و هم‌رایی بدون كوچك‌ترین چشمداشت مادی به انجام رسید.
در واقع تدوین این مجموعه بدون دخیل بودن مراكز علمی دولتی و صرف بودجه‌های كلان، تجربه گرانقدری است؛ چرا كه نشان داد ارادۀ انجام یك فعالیت علمی بالاتر از همۀ موانع موجود بوده و به رغم مشكلات و تنگناهای موجود می‌توان اثری جمعی و در خور اعتنا ارائه داد. امید است حاصل این تجربه و اعتماد ارزشمند برای جامعۀ ما مغتنم باشد.
در انتها وظیفۀ خود می‌دانم از همۀ عزیزانی كه به صورت‌های مختلف در تدوین، آماده‌سازی و انتشار این مجموعه ما را یاری كرده‌اند، تشكر كنم و پیشاپیش مراتب سپاسگزاری خود را از همه صاحب‌نظرانی كه با نقد و نظر عالمانه خود مشوق ما در حك و اصلاح این مجموعه در چاپ‌های بعدی خواهند بود، اعلام دارم.
                                                                                              مجتبی مقصودی/ 1380
 



درج شده در تاریخ جمعه 29 مهر 1390
طبقه بندی: کتاب ، 
برچسب ها: ایران، تحولات سیاسی اجتماعی، متفقین، مصدق، طبقه متوسط، اصلاحات ارضی، رضا شاه، نفت شمال، کودتای 1332، احزاب چپ، حزب توده، آیت ا... خمینی،
درباره


دانشیار رشته علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد تهران مرکزی
موضوعات
آخرین مطالب
آرشیو مطالب
نظر سنجی
مهمترین آسیب پایان نامه های دانش سیاست متاثر از کدام عامل است؟






صفحات جانبی
پیوند ها
ابر برچسب ها
پیوند های روزانه
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
كل مطالب : عدد
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

mehfa

فالmehfa.com

mehfa.com

mehfa.com